Wieloznaczność w poezji Sępa
Poezja Sępa jest wieloznaczna, przypomina labirynt, nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Na poszczególne zdania nakładają się rozmaite sensy i obrazy.
Mrowcewicz określa sonety Sępa mianem „palimpsestów”, charakteryzujących się wielowarstwowością wypowiedzi. W jego utworach można znaleźć odwołana m. in. do Biblii, pieśni Horacego, modlitw i medytacji Ludwika z Granady, poezji Anakreonta.
Sęp – „człowiek pokorny”
Mimo mądrości i szlacheckiego pokolenia Sęp był, jak pisał Antonin z Przemyśla, człowiekiem pokornym. Poeta odczuwa dotkliwie sprzeczność między pokornym poczuciem własnej słabości a potrzebę heroizmu. Zdaje sobie sprawę z tego, że pokora nie łączy się z innymi zaletami duszy. Pokora, według nauk św. Ignacego, jest całkowitym posłuszeństwem i oddaniem się Bogu.
Sęp nie chciał przekładać ksiąg Ludwika z Granady, aby „nie naruszać chwały jego”. Wiadomo jednak, że nie był konsekwentny w tym postanowieniu. Sonet III Do Najświętszej Panny z pewnością inspirowany jest Różańcem Ludwika z Granady, który był dla Sępa szczególnie ważną lekturą. Poeta wykorzystywał pochodzące z niej konstrukcje, metafory i epitety. Niezwykłość poezji Sępa polega na tym, że korzystał z dotąd nieznanych źródeł – dzieł teologów średniowiecznych oraz traktatów ascetyczno-mistycznych.
Maria umie harmonijnie połączyć pokorę, serce i godność. Nie ma sobie równych, ponieważ była zarazem panną i matką (i to swojego Stworzyciela!). Poeta nazywa ją „bezrówną” oraz „hetmanką nad wszelkimi pannami”. Od Ludwika z Granady pochodzi określenie „ozdoba nieba”. Odwołuje się także do powszechnych wyobrażeń religijnych, np. Matki Bożej depczącej głowę smoka-szatana.
Maria wstąpiła do nieba, na którym są Słońce, Księżyc i gwiazdy. „Pierwszą ozdobą stanu człowieczego” jest Chrystus, czyli Słońce, zaś drugą Maria – Księżyc. Oto koncept wykorzystany przez Sępa. „Niebo” jest miejscem wieloznaczności – to nie tylko siedziba Boga, ale i sfera gwiazd oraz planet.
Dziwność Sępa
Dla Sępa wszystko to, co przeczyło rozumowi, czyli Bóg, świat, szczęście, łaska, miłość, a nawet samo życie, było dziwne. Pełne sprzeczności są też jego wiersze, które powstawały w latach 70. XVI wieku. Spotkał go los wielu prekursorów – nie rozumieli go współcześni mu twórcy i zyskał uznanie dopiero, gdy barok się umocnił w Polsce. Aspiracji dla siebie Sep szukał w przeszłości. Czerpał ze średniowiecznych dysonansów i nieregularności – stąd niekiedy wadliwa średniówka, chaotyczna intonacja, odstępstwa od ścisłego sylabizmu. Archaiczna jest także jego leksyka.
Kosmos w poezji Sępa
Sęp jest poetą kosmicznym. W jego poezji najistotniejszy jest metafizyczny dramat człowieka, którego miejscem jest idealny model średniowiecznego kosmosu. Jest to przeciwieństwo do Kochanowskiego, którego zajmowały głównie codziennie, zwykłe sprawy.
Kosmos jest wprawiony w ruch przez Boga. Sępa stara się być tak precyzyjny, jak teolog (częsty powrót do tych samych określeń), korzystając najprawdopodobniej z tradycji tomistycznej. Dowodem na to jest to, że Sęp nie wyobraża sobie wszechświata bez aniołów (odwołanie do hierarchii bytów św. Tomasza). Ich zadaniem jest pośredniczenie między Bogiem a ziemią. Pojawiają się nawet poszczególne „stanowiska” anielskie: Cherubini i Serafini. Nazwy te pochodzą z ksiąg Pseudo-Dionizego.
Niebo w poezji Sępa
Wizja nieba w poezji Sępa także ma średniowieczny rodowód. Przybiera postać nieruchomego firmamentu o naturze eteryczno-ognistej. W ruchu poszczególny sfer szczególną rolę odgrywa Słońce, które jest przyczyną ciągłości powstania. Granicą między niebem i ziemią jest sfera Księżyca. Świat Sępa dzieli się na niebo oraz przestrzeń „podniebną”.
Pod niebem rozciąga się świat żywiołów, które, choć sprzeczne, zachowują doskonały porządek, a każdy z nich ma swoje własne miejsce. Pod samym Księżycem zbiera się ogień, później powietrze, a następnie woda i ziemia.
Śmierć i wolność w poezji Sępa
Sęp omijał wszystkie tradycyjne metafory i epitety dotyczące śmierci. Kosiarz pochodzi ze średniowiecza, zaś sam poeta eksponuje tezę, że przez grzech człowiek utracił nieśmiertelność. Skutkiem tego jest także „nieład duszy” – człowiek jest targany sprzecznymi namiętnościami. Działanie Opatrzności to jeden z najważniejszych tematów poezji Sępa – podkreśla mądrość, miłosierdzie i sprawiedliwość Boga opiekującego się światem.
Wolność ludzka jest wyłomem w hierarchicznym porządku świata. Człowiekowi przyniosła niepewność i niepokój. Sęp porusza abstrakcyjne, uniwersalne problemy, dlatego w jego wierszach nie pojawiają się żadne autobiograficzne wzmianki. Punktem wyjścia zaś zawsze staje się literatura, teologia lub filozofia.
Kwestia cenzury i tajemniczych rękopisów
Rytmy abo wiersze polskie Sępa to tekst ocenzurowany. Edycja z 1601 roku nie była przygotowana przez poetę. Około dwudziestu lat po śmierci Sępa zrobił to jego brat. Wiersze przed publikacją zostały oddane duchownemu do „przejrzenia i sporządzenia”. Sugeruje to, że ktoś mógł ingerować w utwory – wyrzucić coś, zmienić układ, zrezygnować w całości z niektórych utworów (a brat Sępa i tak zdawał sobie sprawę z tego, że nie ma dostępu do całości twórczości brata!).
Aleksander Brückner odkrył w Bibliotece Zamoyskich rękopis tekstów Sępa pomieszanych z innymi anonimowymi utworami, który pochodzi sprzed wydania Rytmów. Wiersze numerowane są niekonsekwentnie – być może kopista pominął niektóre utwory. Mrowcewicz uważa, że kopista starał się wiernie odwzorować pierwowzór, co potwierdzałoby istnienie rękopiśmiennej recepcji utworów Sępa pod koniec XVI wieku. Poszczególne utwory z rękopisu różnią się od drukowanych wierszy – są to nie tylko poprawki stylistyczne, ale niekiedy i artystyczne.
Stulecie rękopisów… ciąg dalszy na następnej podstronie.
