Zwątpienie w zmysły
Nowe odkrycia nauki udowodniły, że nie można bezkrytycznie ufać zmysłom. Nie są one obiektywnym narzędziem poznania. Dla artystów zmysły stał się przedmiotem gier, a dla filozofów – obiektem krytyki. Pojawiło się przekonanie, że świat nie jest taki, jakim ukazuje się ludzkiej percepcji.
W ten sposób powstała metaforyka złudzeń i iluzji. Świat często jawił się artystom jako sen lub sztuka teatralna. Sztukę baroku można nazwać „iluzjonistyczną”. Artyści wiedzieli, jak łatwo oszukać zmysły, np. poprzez wykorzystanie krzywych linii w architekturze.
Fascynacja brzydotą
W XVII wieku piękno i brzydota zaczęły ę ze sobą łączyć, np. w wierszu Niestatek Daniela Naborowskiego piękna panna szybko zmienia się w szkaradną. W malarstwie pojawiały się sceny tortur i miękki, sabaty czarownic, zniekształcone lub okaleczone ciała. Brzydota stała się fascynująca i pociągająca.
W Polsce także pojawiały się „poetyckie potworności”. Ukazały się np. wiersz nieznanego autora, w którym lekcja anatomii została połączona z wyznaniem kochanka, co skutecznie zniechęca podmiot liryczny do jakiegokolwiek kontaktu z kobietami. Sceny okrutne pojawiły się także w Nadobnej Paskwalinie Samuela Twardowskiego. Jest to naturalistyczny opis śmierci Kupidyna, który wiesza się z rozpaczy. Jednak to, co potworne, zmienia się u niego w czyste piękno, podlega estetyzacji.
Upodobanie do brzydoty łączy się z zanegowaniem prawdziwości ludzkich zmysłów. Nic nie jest piękne czy brzydkie samo w sobie. O wartości estetycznej decyduje dopiero artysta, który stwarza iluzję piękna lub brzydoty. Podkreśla to kolejny z aspektów barokowej poezji – nic nie jest pewne.
Prądy, nurty, motywy
„Duchowe bojowanie”
W XVII-wiecznej Polsce wojnom towarzyszyło także „bojowanie duchowe”, przejawiające się w intelektualnym niepokój, który swoje źródło miał m. in. w zwątpieniu w ludzką doskonałość i w reformacji. Jego literackim wyrazem była poezja metafizyczna.
Pomieszane wspaniałości
Combinations of Consued Magnigience, czyli „związki pomieszanych wspaniałości, to termin stworzony przez Samuela Johnsona, krytyka poezji metafizycznej. Johnson należał do szkoły klasycyzmu. Krytykował to, że poeci metafizycznie nie przestrzegają zasady decorum, tzn. wprowadzają do poezji niepoetyckie tematy i ignorują normy gatunkowe.
Skąd nazwa „poezja metafizyczna”?
Nazwa „poeci metafizyczny” została stworzona przez Johna Drydena, który uważał, że „John Donne pozował na filozofa (metafizyka)”. Herbert Grierson, twórca pierwszej antologii poezji metafizycznej, uważał, że poezja ta zainspirowana jest koncepcją wszechświata i rolą, jaką pełnił w nim człowiek.
Johanson i Dryden wskazywali jednak na to, że poeci podejmowali nie tylko filozoficzne tematy, ale i „filozoficznie pisali”, odwołując się często do scholastycznej dialektyki.
Logika Ramusa
Ramus był autorem reformy dawnej retoryki. Uznał ją za zgodną z myśleniem logicznym i wcielił do logiki. Do retoryki zaliczał jedynie elokucję oraz inwencję, czyli umiejętność posługiwania się toposami. Poezję metafizyczną starano się w pewnym momencie powiązać z logiką Remusa, a Donne’a nazywano „najlogiczniejszym poetą swoich czasów”.
Wit
Logiczności poezji metafizycznej towarzyszyły jednak ekstrawaganckie pomysły, np. Donne porównuje kochanków do ramion cyrkla, a rozbieranie kochanki do odkrywania Ameryki. Poeci metafizyczni potrafili powiązać ze sobą różne sfery doświadczenia, łączyć intelekt ze zmysłami.
Umiejętność tę określano wówczas jako „wit” – rozum, inteligencję, zmyślność. Odpowiada ma staropolskie określenie „dowcip” – szybkość, bystrość myśli, żywość wyobraźni, która łączy pozornie odległe od siebie przedmioty. Wit był więc odpowiedzialny za metafizyczne koncepty.
Johnson widział w łączeniu sprzeczności istotę wit. Podobnie widział go Maciej Kazimierz Sarbiewski, jednak on rozważał koncept na płaszczyźnie słownej.
Strong lines
Istota poezji metafizycznej wymyka się precyzyjnej definicji. Wówczas poezję metafizyczną określano jako strong lines (ang. mocne wiersze). Styl ten rozwinął się pod koniec XVI wieku, gdy pojawiła się moda na styl sentencjonalny, niespokojny, trudny, pełen retorycznych figur. Koncepcja strong lines okazała się jednak zbyt ogólna wobec różnorodności poezji metafizycznej.
Próby dookreślenia poezji metafizycznej… ciąg dalszy na następnej podstronie.
