Kryzys klasycyzmy
Od połowy XVI wieku sztuka i literatura staje się azylem dla ludzi, którzy rozumieją paradoksy świata. Za pomocą klasycystycznych formuł starano się oddać niepokój, niepewność i niewiarę. Uniwersalizm zostaje zastąpiony indywidualizmem, a szaleństwo staje się jednym z ulubionym tematów literatury.
Krytycy zarzucali młodym twórcom „manierę”, czyli sztuczność i przesadne wyrafinowanie. Stąd nazwa „manieryści” w odniesieniu do poklasycznych twórców XVI wieku. Z początku było to określenie pejoratywne.
Nowy styl – manieryzm
Apogeum manieryzmu literackiego w Europie przypada na pierwszą ćwierć XVII wieku, kiedy ogromną sławą cieszył się Giambattista Marino. Z tym nurtem wiąże się także twórczość Tassa, de Cervantesa i Szekspira. Manieryzm był stylem międzynarodowej elity intelektualnej.
Główną cechą manieryzmu jest intelektualizm – sztuka odwołuje się do rozumu, a nie do emocji, zaś kategoriami estetycznymi – dowcip (zaskakujące paradoksalne związki między rzeczami), koncept (błyskotliwy, niezwykły pomysł) i puenta.
Manieryści preferowali trudne formy literackie, skomplikowane. Sztuka miała wzbudzać nie podziw, lecz zadziwiać (tzw. estetyka zadziwienia). Tekst przesycony był środkami stylistycznymi i figurami retorycznymi. Złamana zostaje zasada decorum – tragizm miesza się z komizmem, gatunki wykorzystuje się niezgodnie z tradycją itp.
Nastąpiło odejście od zachwytu naturą. Manieryści inspiracje czerpali ze świata kultury.
Elitaryzm
Słabością manieryzmu był elitaryzm. Ponadto trafił w czasy reformacji i kontrreformacji. Z założenia bezideowy, wyrzekający się moralizatorstwa nie nadawał się do „duchowych pojedynków”. Kościół potrzebował łatwiejszej sztuki.
Zakon jezuitów
Zakon jezuitów został założony w 1534 roku przez Ignacego Loyolę. Doktryna zakonu zakładała, że dążeniu do Boga trzeba podporządkować wszystko, także sztukę i literaturę. Artysta ma za wszelką cenę przekonać czytelnika, wpływając na jego emocje. Nie jest ważne, czy użyte przez niego argumenty są prawdziwe. Święty cel usprawiedliwia środki.
Założenia te oburzały elity intelektualne, ale nie przeszkadzało to w rozwoju zakonu. Jezuici pełnili mnóstwo ważnych funkcji w państwie – byli nauczycielami, misjonarzami, spowiednikami królów, a nawet nadwornym astronomami.
Pochodzenie nazwy „barok”
Nazwa „barok” pochodzi od iberyjskiego określenia perły o nieregularnym kształcie lub od terminu oznaczającego w dawnej logiczne niepoprawny sylogizm. Miała więc już sama w sobie podkreślać dziwność i niekonwencjonalność tej epoki.
Cel barokowej poezji
Celem barokowego artysty było olśnienie, zadziwienie czytelnika, przekonanie go swojej racji pomimo tego, że argumenty wydają się sprzeczne. Z czasem pojawiła się teza o tym, że sztuka powinna działać nie tylko na rozum, ale także na zmysły, aby skuteczniej odgrywać swoją perswazyjną rolę. W tym celu wykorzystywano często środki stylistyczne wypracowane przez manieryzm – koncepty, paradoksy, antytezy itp.
Koniec baroku w Polsce
Barok w Polsce trwał od początku XVII wieku do połowy XVIII. Ostatnie barokowe dzieło – Uwagi śmierci niechybnej księdza jezuity Józefa Baki – ukazało się w 1766 roku.
Zwątpienie w zmysły… ciąg dalszy na następnej podstronie.
