Sielanki Szymonowica a poezja barokowa
Naleciałości marinistyczno-barokowe widać wyraźnie w łacińskiej twórczości Szymonowica, jednak przywykło się uważać, że sielanki są od niej wolne. Mrowcewicz nie do końca się z tym zgadza. Owszem, utwory w większości są zbudowane zgodnie z zasadą „tyle słów, ile potrzeba”, jednak pojawiają się także powtórzenia, refreny i paralelizmy typowe dla ludowych pieśni. Szymonowic przeplata poetycki kunszt z ostentacyjną prostotą i mową potoczną, która pojawia się w postaci przysłów ludowych.
Ponadto w sielankach pojawiają także powtórzenia, anafory, paronomazje, wielopoziomowe anadiplozy, przerzutnie, a nawet krytykowaną przez niego instrumentację głoskową. Powtórzenia spowalniają narrację, nadają jej też ton smutku.
Szymonowic – poeta renesansowy czy barokowy?
Szymonowic nie jest twórcą renesansową, a raczej przedstawicielem klasycznego nurtu w literaturze XVII wieku. Klasycyzm poety ma wymiar heroiczny – mimo wszelkich kłopotów wciąż wybiera rozum, ład i harmonię, którymi stara się przezwyciężyć chaos, trwogę i niepewność rzeczywistości.
Morsztyn i Niemirycz – utwory „niepasujące”
Pod koniec XVII wieku wychodzą dwa dzieła, które zdają się nie pasować do ogólnego obrazu literatury polskiej tego okresu. Są to Psyche z Lucjana, Apulejusza, Marina. Cid albo Roderik, comedia hiszpańska z francuskiego przetłumaczona. Hipolit i Andrmache, tragedyja z francuskiego przetłumaczona Jana Andrzeja Morsztyna oraz Bajki Ezopowe wierszem wolnym Krzysztofa Niemirycza.
Dzieło Morsztyna to przekłady kilku arcydzieł literatury europejskiej, m. in. części pieśni L’Adone Marina, Cyda Piotra Corneille’a. Bajki Ezopowe opierają się na pierwszym tomie bajek La Fontaine’a. Parafraza powstała zapewne na przełomie lat 70. i 80. XVII wieku. Wskazuje to na zainteresowania literackie epoki.
Bajki w XVII wieku
Bajki La Fontaine’a były bardzo popularne w XVII wieku, choć gatunek ten nie uchodził wówczas za poezję. Bajki traktowano jako archaiczne moralizatorstwo, nieczyste artystycznie, pozbawione wdzięku i ograniczone. Zmieniło się to dopiero za sprawą La Fontaine’a. Pierwsze wydanie jego bajek poprzedzone zostało długą przedmową, w której poeta tłumaczy się ze swoich decyzji artystycznych.
Przedmowa do bajek Niemirycza
Zbiór Niemirycza także poprzedza przedmowa i jest to jedna z nielicznych wówczas wypowiedzi autorów polskich na temat sztuki poetyckiej. Składa się ona z dwóch części: Przedmowy oraz Obserwacyi na wiersz wolny.
Przedmowa nawiązuje do innych słynnych wystąpień, np. Fedrusa czy Horacego. Pojawia się typowe obniżenie wartości własnego talentu, ale także charakterystyka bajki. Poeta podkreśla, że bajka wiąże się ściśle ze sztuką poetycką, broni jej przed dotychczasowymi zarzutami. W jego ujęciu poezja to „rozumne wymysły”, a więc fikcja, ale szczególna, bo bliska prawdzie i rozumowi. Jest to myśl typowa dla poetyki klasycyzmu. Niemirycz czuł się odkrywcą nowego nurtu w poezji – uważał, że to on „nauczył zwierzę mówić po polsku” (choć bajkowe motywy pojawiały się np. w wierszach Naborowskiego).
Niemirycz pisał „stylem naturalnym”. W klasycyzmie dążono do odtwarzania natury, uzyskania wrażenia naturalności, tzn. książę musiał mówić jak władca, a lokaj jak służący. Zwierzęta Niemirycza mówią więc w sposób „naturalny” dla siebie – prosto i jasno, choć innym językiem posługuje się lew, a innym żaba.
Niemirycz w obronie wiersza wolnego
W drugiej części Niemirycz podejmuje się obrony wiersza wolnego, którą opiera przede wszystkim na wykazaniu jego obecności w literaturze innych narodów. Wyprzedza zarzuty, które mogą zostać mu postawione w związku z wprowadzaniem takiego novum do polskiej poezji, i stwierdza, że tylko osoby nieznające się na poezji uznają wiersz wolny za „łacwy, podły, niemodny i marny”.
„Wolny” w ujęciu Niemirycza, poety hołdującemu klasycznym tradycjom, oznacza odstępstwo od reguły i regularności, jednak w sposób umiejętny i zgodny z rozumem, tzn. tak, by tekst pozostawał jasny i prosty. Są to w końcu najważniejsze zalety stylu poetyckiego według klasyków – „mętne pisanie wynika z mętnego myślenia”.
Najważniejszym powodem wyboru wiersza wolnego jest dążenie do uprawdopodobnienia bajek i próba sprostania zasadzie stosowności. Niemirycz uważał, że wiersz wolny pasuje do świata bajek.
Niemirycz a poezja barokowa… ciąg dalszy na następnej podstronie.
