Emblematyczne prace Tomasza Tretera
Pierwszym dziełem Tretera jest biografia Stanisława Hozjusza, będąca apoteozą kardynała. Wydano je w 1588 roku w Rzymie w postaci samych rycin, z kolei w 1685 roku w Krakowie wydano sam tekst (łacińskie ody) bez rycin. Treter był zdolniejszym rysownikiem niż poetą. W poezji nie wykraczał ponad przeciętność. Dzieło ukazuje kardynała jako wielkiego herosa, obrońcę Kościoła Rzymskiego, walczącego z herezją. Na wielu rycinach postaci Hozjusza towarzyszą personifikacje cnót, wiary, Kościoła Rzymskiego czy samej herezji.
Pod koniec XVI w. Treter wrócił na stałe do Polski i objął stanowisko kanonika warmińskiego. W Braniewie ukazały się dwa chrystologiczne dzieła Tretera, do których miedzioryty i karty tytułowe wykonał jego bratanek. Na większą uwagę zasługuje wydana w 1612 roku Symbolica vitae Christi meditatio. W utworze tym miedzioryty łączą się z sentencjami i pisanymi łacińską prozą obszernymi subskrypcjami. Dzieło, zgodnie z zaleceniami jezuitów, przedstawia życie Chrystusa. Sentencje-motta pochodzą przede wszystkim ze Starego i Nowego Testamentu. Bratanek jednak nie dorównał swojemu wujowi i jego miedzioryty są znacznie słabsze.
Hieronim Morsztyn
W wydanym w 1606 roku utworze Światowa Rozkosz z Ochmistrzem swoim i ze dwunastą służebnych Panien Hieronima Morsztyna również zostały wykorzystane przedstawienie emblematyczne. W utworze pojawiają się personifikacje Pompy, Asystencyi, Kompanijej, Dyjety, ale nie doktorskiej, Pijatyki, Podwiki, Saltarelli, Krotochwili, Gry, Przejażdżki i Uciechy, a także alegoryczne wizerunki Czasu, Nadziei, Cnoty i Złota.
Tematyka religijna – przemiany osobowości i nawrócenia
Epoka potrydencka (sobór trydencki, 1545-1563) przyniosła zainteresowanie tematyką religijną. Kontrreformacja i reformacja starały się podporządkować swoimi celom zarówno literaturę, jak i sztuki plastyczne.
Często pojawiały się przeciwstawne wzorce osobowości: pogańskie i chrześcijańskie oraz przemiany osobowości samych twórców. Najlepszym przykładem jest Kasper Twardowski – zaczynał o zbioru erotyków, a potem pisał o swoim cudownym nawróceniu w Łodzi młodzi z nawałności do brzegu płynącej. W Łodzi… wszystkie utworu poprzedzone są łacińskimi sentencjami z Biblii i pism ojców kościoła, zwłaszcza z św. Augustyna. Wprawdzie w cyklu brak rycin, ale subskrypcje nasycone są metaforyką typowo emblematyczną.
Twardowski w Łodzi… jawi się jako „poeta nawrócony”. Poeta wyrzeka się Wenery i Kupidyna, a miejsce Muz zajmuje Matka Boska. Maryja jednak nie każe mu zerwać z tradycją poezji antycznej, a jedynie upomina, aby poezja była zgodna z zasadami wiary chrześcijańskiej.
IV. Emblematyka polska pierwszej połowy XVII wieku i jej koneksje niderlandzkie
Emblematyka erotyczna – Amor Profanus i Amor Divinus
W początkach XVVII w. pojawia się w emblematyce mnóstwo zbiorów o tematyce erotycznej. Nie był to jednak zachwyt nad potęgą miłości. Poeci często poruszali temat cierpienia, śmierci z miłości. Równie często pojawiała się także przestroga przed oddaniu się całkowicie miłości.
Amor Profanus/Kupidyn (miłość świecka) i Amor Divinus (miłość święta) zawsze są przedstawiani jako przeciwnicy. W Łodzi… Kaspra Twardowskiego Amor Divinus pokonuje Kupidyna w dramatycznej walce zbrojnej.
W latach 20. i 30. XVII w. w całej Europie na znaczeniu zyskuje emblematyka o charakterze religijnym. Najwięcej takich utworów powstawało w Niderlandach. W 1615 roku ukazał w Antwerpii się zbiór, w którym Boży Amor zastępuje Kupidyna i staje się nowym przewodnikiem człowieka.
Emblematyka Hermana Hugo
W 1624 ukazała się pierwsza edycja zbioru emblematów niderlandzkiego jezuity Hermana Hugo, która odegrała ogromną rolę w dziejach europejskiej emblematyki w postaci liczny przekładów, parafraz, naśladowani. W zbiorze Hugo motywy erotyczne pochodzące z antyku łączą się z motywami z Pieśni nad pieśniami. Oblubienica skojarzona jest z Chrystem, zaś Oblubieniec – z Kościołem wiernych lub duszą chrześcijanina dążącą do jedności z Bogiem.
Ojciec Kapucyn Ludwik z Lowanium
Popularnością w Europie cieszył się także zbiór wydany przez Michaela Snyderesa w Antwerpii w roku 1626, który również odwoływał się od motywów erotyki świętej i ukazywał spór dwóch Amorów. Autorem rycin był słynny grafik Gilles van Schoor. Druga edycja ukazała się w roku 1629, a wówczas autorami wielu tekstów był Ojciec Kapucyn Ludwik z Lowanium. Ojciec Kapucyn Ludwik z Lowanium był także autorem kompilacji zbiorów emblematycznych Hugo i Vaeniusa, która ukazała się w 1631 roku w Paryżu. Zawierała 118 emblematów z rycinami.
Dzieła Marcina Hińczy… ciąg dalszy na następnej podstronie.
