Fascynacja astrologią Jana Kochanowskiego
Kochanowski był zafascynowany wszechświatem i wiedzą astrologiczną, co objawiło się zainteresowaniem Fenomenami Aratosa w przekładzie Cycerona. Poeta dokonał własnej parafrazy. Jego inwencją było nadanie poszczególnym częścią poematu nagłówków w formie nazw gwiazdozbiorów, znaków zodiaku itp. W wyniku tego zabiegu poszczególne fragmenty stały się jakby subskrypcjami do odpowiednich symboli astronomiczno-zodiakowych.
Wpływ emblematyki na twórczość Jana Kochanowskiego
Cechy utworów emblematycznych w większym stopniu zawiera cykl dystychów Kochanowskiego Na XII Tablic ludzkiego żywota, który został wydany w 1590 roku. Pelc doszukuje się w nim analogii do legendarnego dzieła Tabula Cebetis, którego istnienia jednak nikt nie potwierdził. W Polsce Tablula Cebetis po pojawiły się w przekładzie Macieja Wirzbięty w 1581 roku. Kochanowski przedstawił życie ludzkie jako wędrówkę. Niektóre dystychy poety można uznać za podpisy do dialogu Kebesa.
We Fraszkach pojawia się wiele utworów, które można powiązać z rycinami emblematycznymi, np. w utworze Na Fortunę (I, 86) wizerunek Fortuny odpowiada rycinie w zbiorze Alciatusa. Niektóre fraszki (np. O Hektorze, Na łakome) przypominają emblematyczne subskrypcje.
Kochanowski stworzył sporo wierszy in imaginem, m. in. Na obraz Andrzeja Patrycego, Na obraz Lukcrecyjej czy Na mężną Telezyllę. Do takich utworów należą też pisane prozą Wzory pań mężnych, które zawierają sześć wizerunków.
Kochanowski niechętnie pisał stemmata. Zwracając się do osób, nawet dużo wyższych rangą, wolał mówić wprost, a nie przez odwoływanie się do symboliki herbów. Zwracał się bezpośrednio nawet do króla.
Dużo częściej w twórczości Kochanowskiego pojawiły się inne gatunki spokrewnione z emblematami, np. zagadki-enigmata. Poeta określał je mianem „gadek”. Poetyka takich zagadek mówiła przenośnie o ukrytych sensach, co bliskie jest ujęciom emblematycznym.
Najpóźniejszymi emblematycznymi wierszami Kochanowskiego są utwory napisanie po śmierci córek: In columnam oraz In eandem. W pierwszym poeta przyrównuje siebie do skamieniałem z rozpaczy Niobe. Utwory te powstały równocześnie z Trenami.
Mikołaj Kochanowski
Mikołaj Kochanowski był bratem Jana Kochanowskiego i autorem cyklu Rotuł oraz wierszy „pod obrazy”. Opisywał wierszami ryciny niderlandzkie, które w latach 1564 i 1570 wydał Hieronim Cock. Cykl kompozycją przypomina Tabula Cebetis. Wiersze Kochanowskiego nie stanowią jednak pełnych emblematów.
Mikołaj Sęp Szarzyński
W niewielkim dorobku Szarzyńskiego znajduje się kilka wierszy emblematycznych.
Utwór Napis na statuę abo na obraz Śmierci przedstawia śmierć zgodnie z wyobrażeniami średniowiecznymi. Szarzyński korzysta w utworze z coraz popularniejszej, także wśród emblematów, symboliki ściętych przedwcześnie roślin, która wiązała się ściśle motywem vanitas.
W rękopisie Zamoyskich znalazły się dwa wiersze, których autorem prawdopodobnie jest Szarzyński – Statua Kupidynowa oraz Statua Fortuny. Postać Kupidyna pojawia się już w zbiorze Alciatusa w kilkunastu utworach. Wizerunek bożka w utworach Szarzyńskiego jest umoralniający i pesymistyczny. W jego ujęciu miłość jest siłą groźną, fascynującą i przerażającą.
Szarzyński pisał także stemmata, np. Na herb Leliwę, a także imagines oraz wiersze na obrazy, np. Na obraz Stefana Batorego, króla polskiego.
Emblematyczność u Szarzyńskiego jest głównym sposobem widzenia świata. Poeta widzi we wszystkim symbole losu, umowne znaki, symbolizujące poszczególne momenty życia ludzkiego.
Szymon Szymonowic
Szymon Szymonowic tworzył na przełomie XVI i XVII w., kiedy emblematyka silnie oddziaływała na literaturę. Jej wpływ widać w stemmatach Szymonowica, które były kształtowane na wzór emblematów, a także w zbiorze ód horacjańskich, gdzie poszczególne utwory poprzedzane są mottami antycznymi.
W 1604 roku wydany został poemat Imagines Dietae Zamoscianae Szymonowica. Tytuł to raczej aluzja niż określenie gatunku literackiego. Poszczególne części poematu poprzedzają subskrypcje odnoszące się do czterech portretów (hetmana Tarnowskiego, księcia Konstantego, króla Batorego i papieża Sykstusa).
W ostatnich latach swojej twórczości Szymonowic stworzył cykl dziesięciu emblematów, które zostały wydane wraz z utworami napisanymi z okazji ślubu swojego dawnego wychowanka w roku 1620. Na początku cyklu poeta zamieścił wiersz na herb Jelita. Cykl otwiera emblemat wysławiający przyszłą małżonkę jako „domu koronę”, zaś zamyka porównaniem żony-księżyca do męża-słońca. W całym cyklu wyraźne jest nawiązanie do klasycznego stylu i antycznej tradycji, jednak nie pozbawiony wpływu barokowej metafizyki.
Popularność wizerunków literackich
Wynalezienie druku pozwoliło na tworzenie wizerunków literackich i literacko-plastycznych na dużo szerszą skalę niż dotychczas. Serie ikonów władców, dostojników itp. należały do najpopularniejszych druków renesansu i baroku.
Festyny… ciąg dalszy na następnej podstronie.
