Źwierciadło Mikołaja Reja
Źwieciadło składa się z kilku anatomicznych części. Zawiera m.in. wiersze okolicznościowe na herb i portret Reja, kilka wierszy na herb. Najważniejszą częścią jest jednak Żywot człowieka poczciwego. Jego budowa wygląda następująco: nagłówek, rycina, tekst główny. Większość rycin ma charakter ilustracji – powiązane są z treścią tekstu, a raczej rzadko mają charakter preemblematyczny – rycina i tekst ukazują pojęcie ogólne lub odnoszące się do sensu ludzkiego żywota.
Tańce śmierci
Popularnością w Europie cieszyły się także tzw. tańce śmierci. Był to cykl rycin przedstawiający historię ludzkości od momentu stworzenia Adama i Ewy. Od momentu wygnaniu ich z raju człowiekowi zawsze towarzyszy widmo śmierci. W niektórych zbiorach (np. opracowanym przez Corrozeta) rycinom towarzyszą sentencje z Pisma Świętego i wiersze.
Imagines i icones
Różnego rodzaju imagines i icones postaci historycznych i współczesnych, a nawet rzeczy i personifikowanych lub alegoryzowanych pojęć były bardzo popularne w XVI w.
Przedstawienia postaci były jednak bardzo schematyczne i stereotypowe, np. Zygmunt Stary nigdy nie nosił zbroi, w jakiej go przedstawiano, jednak król musiał być rycerzem. Stereotypy rycin ustalili wcześni drukarze wiedeńscy oraz norymberscy i augsburscy.
Wizerunki życia ludzkiego
Wizerunki życia ludzkiego, czyli człowieka w ogóle, do literatury polskiej wprowadził Klemens Janicki. Dopiero po nim pojawiły się serie wizerunków Reja. Moda na serie wizerunków zaczęła się w latach 70. XVI w., a zapoczątkował ją sam Janicki zbiorem Vitae regum Polonorum wydanym w 1563 roku. Kolejne zbiory tworzyli m. in. Klonowic, Stryjkowski, Paprocki. Podsumowaniem dziejów renesansowych serii wizerunków królów polskich była praca Januszewskiego z roku 1605, która łączyła drzeworyty, łacińskie wiersze Janickiego i polskiego Głuchowskiego.
Serie wierszy tworzono nie tylko dla władców, ale także dla ludzi „mniej ważnych”, np. druczek Szymona Goreckiego z herbami mecenasów czy Źwierzyniec Mikołaja Reja. Pojawiały się także motywy fantastyczne i magiczne, np. wywodom Bielskiego o Sybillach, czyli dziesięciu prorokiniach, towarzyszył cykl drzeworytów ukazujących kobiety z magicznymi symbolami.
Druki astronomiczne i astralne
Pewną rolę w kształtowaniu się tradycji emblematycznej odegrały także symbole, które umieszczano w drukach astronomicznych, zodiakalnych, astralnych. Powstawało ich bardzo wiele, ponieważ te dziedziny nauki były bardzo popularne na przełomie XV i XVI w. Powiązania z emblematami wykazywały zwłaszcza symboliczne przedstawienie znaków zodiaku.
Podręczniki symboliki
Dążono do tego, aby każdemu pojęciu odpowiadała jedna figura, postać, personifikacja itp. Niektórzy wydawcy wprost nazywali zbiory wzorcami dla innych artystów. Powstawały także specjalnie opracowane podręczniki ujmowania symboli, figur i alegorii.
III. Od renesansu do manieryzmu oraz baroku
Jan Kochanowski a znajomość Alciatusa
Kochanowski jeździł po Polsce i Europie (Królewiec, Padwa, Paryż), więc z pewnością miał styczność z emblematyka. Z pewnością czytał Alciatusa, jest nawet podejrzenie, że znał go osobiście. Widać to we fraszkach, np. Na utratne jest dość wiernym przekładem epigramatu Alciatusa. Powinowactwa emblematyczne widać w najwcześniejszych drukach poety.
Rycina symboliczna na karcie tytułowej Zgody jest wiernie przejęta z Alciatusa (kruk w koronie, za którym kroczą inne kruki), choć sam tekst nie nawiązuje w wyraźny sposób do jej symboliki. Pelc wnioskuje z tego, że zaczerpnięcie ryciny z Alciatusa było pomysłem drukarza, a nie poety. W drugim wydaniu dodano jeszcze na kartę tytułową sentencję-motto, co już wiąże się ściślej ze strukturą emblematyczną.
Wiele kart tytułowych dzieł Kochanowskiego nawiązywało do wcześniejszych zbiorów emblematycznych, m. in. Szachy czy Pieśń o potopie.
Fascynacja astrologią Jana Kochanowskiego… ciąg dalszy na następnej podstronie.
