Mikołaj Rej i jego związki z emblematyką
Twórczość Mikołaja Reja powstawała w latach, w których świadomość teoretyczno-normatywna nie określiła jeszcze w pełni oblicza nowożytnej emblematyka europejskiej. Poeta niewątpliwie znał dzieło Alciatusa, a także inne zbiory emblematyczne. Nigdy nie opuścił kraju, ale wiele czytał. Wśród jego lektur znajdowały się popularne wówczas specula, czyli zwierciadła przedstawiające ideały dobrego obywatela, władcy, dworzanina itp., a także ilustrowane bajki, apoftegmaty czy emblematy.
Dwa okresy twórczości Reja
W twórczości Reja można wyodrębnić dwa okresy. W pierwszym dominują utwory o budowie dialogowej, m. in. Krótka rozprawa. Drugi okres zdominowały przede wszystkim literackie wizerunki, wzorce osobowe, a także wizerunki pojęć ogólnych, które ukazywały się w wzbogaconych rycinami księgach.
Postylla Mikołaja Reja
Pierwszą książką Reja ozdobioną licznymi ilustracjami była Postylla wydana w 1557 roku w Krakowie, a późnij wznowiona dwukrotnie jeszcze za życia autora i raz pośmiertnie. Na wstępie pierwszego wydania znalazły się cztery utwory wierszowane łączące sztuki plastyczne i słowo:
- Ku orłowi jego K[rólewskiej] Miło[ści] – epigram dziesięciowersowy opatrzony ryciną przedstawiającą herb króla polskiego
- utwór wierszowany pisany strofką saficką łączący się z wcześniejszym herbem
- Ku temuż to krześcijańskiemu Rycerzowi napomnienie – obszerny utwór, w nagłówku którego znajdowała się alegoryczna rycina
- ośmiowiersz łaciński chwalący Reja autorstwa Andrzeja Trzecieskiego w połączeniu z drzeworytniczym wizerunkiem Mikołaja Reja
Utwór Ku temuż to krześcijańskiemu Rycerzowi napomnienie posiadał budową bardzo bliską kompozycjom emblematycznym. Alegoryczny wizerunek życia człowieka przedstawia grożące mu niebezpieczeństwa. Dalej poeta jednak objaśnia tę rozbudowaną, alegoryczną wizje ludzkiego losu. Rej bardzo dokładnie opisuje towarzyszącą tekstowi rycinę – istnieje przypuszczenie, że pierwotnie autor nie wiedział, że tekst opatrzony będzie ilustracją.
Większość rycin w Postylli wiąże się z poszczególnymi kazaniami. Stanowią one ilustracje treści objaśnianych dołączonymi komentarzami. Cieszyła się ona tak ogromną popularnością, że autorzy późniejszych postylli wzorowali się na Reju.
Znamienne dla Postylli Reja jest to, że po nagłówku a przed ryciną, pełną perykopą i komentarzem występowały wybrane sentencje – motta, ujmujące lapidarnie treść rycin, perykopy i komentarza. Zbliżało to jej budowę znacznie do konstrukcji emblematycznej.
Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja
Rej musiał zdawać sobie sprawę z ogromnej roli dydaktyczno-wychowawczej ilustracji. Jego programowe działo zatytułował w końcu Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako w źwierciedle snadnie każdy swe sprawy oględać może (1558). Dominowały w nim wizerunki, popularne zwierciadła (specula), które miały dawać możliwość jak najdokładniejszego przedstawienia rzeczywistości. Każdy z dwunastu rozdziałów ozdobiony był rycinami odpowiednimi do treści.
Książki renesansowe – nawet jeśli nie miały ilustracji – często zawierały ilustrowane strony tytułowe. Karty tytułowe wydane przez Pawła Wirzbiętę utworów Reja także są zdobione, np. w Wizerunku są to satyrowie, driada, ozdoby florystyczne, otoczona girlandą głowa boga, nad którą widzą rogi, a także emblematyczna sentencja: „Cokolwiek czynisz, roztropnie czyń, a patrz końca”.
Rej, pisząc wizerunki, posługiwał się często konstrukcjami alegorycznymi. W Wizerunku przeniknęły one także do rycin, np. w rozdziale siódmym wiele uwagi poświęcono niebezpieczeństwu żywota, a w rycinie pojawia się śmierć jako kościotrup z kosą.
Wizerunek nosi ślady konstrukcji emblematycznej, jednak nie jest on nią w pełni.
Źwierzyniec Mikołaja Reja
Emblematy (choć nie tylko) Rej zawarł w kolejnym swoim dziele – Źwierzyńcu (1562). Nawiązywał do wzorów Alciatusa, a większość utworów kończy się w granicach ośmiu wersów. Dzieło miało przynieść galerię różnych wizerunków, które miały cel dydaktyczny.
Do rozdziału pierwszego – zawierającego galerię pisanych wizerunków – dołączono ryciny w formie popularnych wówczas w całej Europie medalionów. Medaliony ukazywały m. in. monarchów, rycerzy, wodzów, filozofów. Niekiedy ryciny się powtarzały.
Rozdział drugi – poświęcony wizerunkom, także monarchom Polski: Zygmuntowi Staremu i Zygmuntowi Augustowi – zawierał już odpowiednie drzeworyty. Przedstawiały postaci dobrze znane w Polsce i były łatwiej dostępne. Nie dołączono jednak rycin z postaciami ludzkimi, lecz godła herbów, choć rzadko o owych herbach wspomina – częściej sławi cnoty, sławne uczynki. Tylko niektóre utwory mają jednak kształt właściwy wierszom na herby.
Rozdział trzeci we wszystkich wydaniach zupełnie pozbawiony jest rycin.
W rozdziale czwartym nie wszystkie utwory opatrzone są rycinami. Często zastępował je po prostu opis. Utwory w tym rozdziale często związane są z emblematami Alciatusa. Nie wykorzystywał tylko rycin, ale także inskrypcje i subskrypcje. Polski poeta wzorował się również na innych dziełach emblematycznych popularnych w Europie. Ryciny miały przedstawiać przede wszystkim pojęcia abstrakcyjne: nadzieję, poczciwość, wiarę , sławę itp.
Źwierciadło Mikołaja Reja… ciąg dalszy na następnej podstronie.
