II. Renesansowa preemblematyka oraz początki Emblematyki renesansowej w Polsce
Prapoczątki emblematyki w Polsce
Najwcześniej semantykę obrazu i słowa połączono we wczesnośredniowiecznym dziele Ordo Romanus, które dzisiaj uchodzi za zaginione. Był to podarunek od księżnej Matyldy szwabskiej dla Mieszka II. Najważniejsza jest dedykacja – składała się z pięknej miniatury (moment wręczania księgi królowi) związanej z treścią listu dedykacyjnego, sławiącego zalety monarchy i jego zasługi dla polskiego chrześcijaństwa.
Liczba iluminowanych kodeksów w Polsce wzrastała stopniowo. Wykonywano je w Polsce lub przywożono z zagranicy, m. in. mozańska Biblia czerwińska, która była prawdopodobnie własnością opactwa w Czerwińsku. Posiadała ona 13 ozdobnych inicjałów i jedną całostronicową miniaturę.
W XIII w. powstał Psałterz trzebnicki z całostronicowymi miniaturami na temat życia Chrystusa i jego matki. W miniaturach tych były również umieszczone napisy łacińskie związane z treścią wizerunków.
Dzieła plastyczne składające się z kilku wizerunków stanowiących zamkniętą całość pojawiają się w polskiej sztuce romańskiej. Przykładem są Drzwi gnieźnieńskie powstałe około 1170 roku. Umieszczone są na nich również niezbyt rozbudowane opisy, które określają poszczególne sceny i postacie.
Więcej zabytków zachowało się z okresu gotyckiego – malowidła ścienne i tablicowe z napisami, nagrobki łączące wizerunek zmarłego z kompozycjami alegorycznymi z napisami, kodeksy iluminowane, a także godła. Kultura rycerska znana była także w Polsce, co przyczyniło się do wzrostu popularności heraldyki, o czym świadczy m. in. uwaga, z jaką Jan Długosz w kronikach charakteryzuje herby oddziałów polskich w opisie bitwy grunwaldzkiej.
Czy w Polsce inspirowano się dziełem Alciatusa?
Wczesnorenesansowi poeci polsko-łacińscy poprzedzali działalność Alciatusa, więc nie mogli się nim inspirować, a jednak przejawiali podobne tendencje. Ostatecznie dzieło Alciatusa było przecież produktem kultury określonych czasów. W całej Europie dochodziło wówczas do podobnych procesów i zjawisk. Łacińskość odwołująca się do wskrzeszonych tradycji antyku stanowiła jedną z najważniejszych nici utrzymujących jedność renesansowej kultury europejskiej.
Kult autorów antycznych
Ideałem renesansowego humanisty był człowiek znający dobrze trzy dawne języki: grecki, łaciński i hebrajski. Starożytną grekę, która budziła wówczas podziw i autorytet, znał dobrze Jan Kochanowski. Chętnie sięgano po wzorce z Antologii greckiej, jednak najchętniej tłumaczono i naśladowywano utwory łacińskie.
Andrzej Krzycki, Klemens Janicki i Jan Dantyszek
W poezji Andrzeja Krzyckiego wiele jest utworów sub imagine, ale wiele należy również do gatunku imagines – zarówno pozytywne, jak i negatywne. Tworzył jednak przede wszystkim epigramy na wizerunki święte: Chrystusa, Maryi, świętych pańskich. Pisywał także stemmata, czyli wiersze na herby.
Klemens Janicki pozostawił po sobie sporo stemmatów, a także utwór genetycznie spokrewniony ze stemmatami, skomponowany w formie dialogu Przybysza z Polakiem na temat herbu Tarnowskich Leliwa. Był ponadto autorem wierszy wizerunkowych bliższych kompozycji emblematycznej.
Stemmata pisywał także poeta i dyplomata Jan Dantyszek. Napisał także pierwszy polsko-łaciński wiersz mający w tytule słowo „emblema” – był to dystych zamykający cykl napisany ku pamięci zmarłego kanclerza cesarza. Przywoływał on symboliczny znak Feniksa, który w połączeniu z portretem kardynała, przedstawiał człowieka wiernego i miłosiernego. Symbol Feniksa interpretowany jest tutaj zdecydowanie emblematycznie. Dystych ten należał do gatunku imagines. Dantyszek prawdopodobnie znał dzieło Alciatusa.
U wszystkich trzech poetów – Krzyckiego, Janickiego i Dantyszka – pojawiały się preikonologiczne personifikacje pojęć ogólnych.
Mikołaj Rej i jego związki z emblematyką… ciąg dalszy na następnej podstronie.
