VI. Emblematyka oraz heraldyka i kult świętych
Emblematyka a heraldyka
Chociaż emblematyka czerpała ze stemmatów, to sama również przyczyniła się do ich przeobrażeń. Wielu twórców określenia „emblemata” zaczęło używać także w odniesieniu do wierszy na herb. Do stemmatów chętnie wprowadzano symbolikę emblematyczną. Przykładem zbiorku emblematyczno-heraldycznego jest Leopardus.
Poesis figurata
Poesis figurata coraz częściej przenikała do utworów okolicznościowych. Zalecana była przez jezuickiego teoretyka Jacoba Masena. Pojawia się ona np. w Archetypie albo Perspektywach żałosnych Jana Adriana Wieszczyckiego.
„Księgi przyjaciół”
W XVI w. zbiory emblematów często traktowano jako sztambuchy. W zbiorach często zostawiano koło rycin wolne miejsca do wpisów. Takie druki nazywany „album amicorum”. Egzemplarz nalężący do Jana Zborowskiego, określany jako „księga przyjaciół”, pełen jest wpisów nawiązujących do symboliki zawartych w nich emblematów. Podobne „książki przyjaciół” posiadali m. in. Daniel Naborowski.
Heraldyczne panegiryki
W XVII i XVIII w. problematyka heraldyczna pojawiała się głównie w panegirykach. Niemal każdy panegiryk zawierał wizerunek herbu rodu. Wiele tych utworów wzbogaconych były symboliką emblematyczną.
Stemmata akademickie
W kręgu Akademii Krakowskiej wykształcił się specjalny typ panegiryków o dość schematycznie przestrzeganej konstrukcji. Były to utwory chwalące nowych magistrów czy doktorów. Na odwrocie karty tytułowej umieszczano herb osoby, której dedykowano panegiryk. Później umieszczano herb, dedykację, wiersz na cześć patrona i innych profesorów. Dopiero później umieszczano stemmata. Ze zjawiskiem stemmatów akademickich wiąże się nazwisko Rafała Kazimierza Arteńskiego, profesora Akademii Krakowskiej.
Emblematyka w dysputach naukowych
W drukach zawierających dysputy naukowe również pojawiały się emblematy. Często były to strony tytułowe ozdobione symbolicznymi rycinami. Podobne druki wydawano z okazji promocji akademickich.
Emblematyka w drukach okolicznościowych
Wydawano mnóstwo druków, które miały uświetnić nadanie tytułów naukowych, a także upamiętnić śluby, pogrzeby czy uroczystości rodzinne. Również w nich wykorzystywano chętnie symbolikę emblematyczno-heraldyczną. Szczególną popularnością cieszyły się panegiryki emblematyczne z okazji ślubów i pogrzebów królów i sławnych dostojników lub członków wielkich rodów. Ku pamięci podobnych wydarzeń powstawały także epitafia i rzeźby nagrobne. Większość tych utworów powstawała w języku łacińskim lub polskim (z wyjątkiem Gdańska – tam królował niemiecki).
Wizerunki wielkich rodów
Rozwój ikonów nastąpił w XVII wieku. Ukazał się m. in. Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego Wacława Potockiego, który zawierał wizerunki panujących rodów szlacheckich. Całe dzieło przepojone jest moralistyką i ma ukazywać wzorce dobrych obywateli.
Chętnie tworzono serie wizerunków królów. Przełom XVII i XVIII w. to okres wielkiej popularności stemmatów, które były dołączane do większości druków. Pojawiały się także duża ilość cykli, będących zbiorami wierszy na cześć jednego z herbów. W tworzeniu emblematycznych panegiryków przodowały jednak kolegia, zwłaszcza jezuickie i pijarskie.
Historia i symbolika herbów
Szlachta była bardzo zainteresowana historią i symboliką swych herbów. Z przełomu XVII i XVIII w. pochodzi sporo notatek, które zawierają legendy i aluzje herbowe z pism poetów i mówców. Coraz częściej powstawały też całe zbiory pisane zawierające tzw. allusiones panegyricae. Były to głównie fragmenty wykładów z retoryki i poetyki w kolegiach, ale też różnego rodzaje sentencje i cytaty z poezji czy pism historyków.
Koniec epoki emblematycznej
W XVIII w. nie ma w polskiej emblematyce literackiej już żadnego wybitnego cyklu lub utworu. Pojawiały się jedynie liczne przedruki dawnych dzieł.
