Stanisław Herakliusz Lubomirski
Adverbium moralium sve de Virtute et Fortuna libellus wydana w 1688 roku jest dziełem Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Cykl zawiera 15 emblematów rytych w miedzi autorstwa Tylmana. Poeta napisał je podobno w młodości.
Subskrypcje napisane są po łacinie stylem sentencjonalnym, podniosłym i stanowią formę pośrednią między rytmizowaną prozą a wierszem. Lubomirski był mistrzem w układaniu i wyszukiwaniu inskrypcji, nawiązujących do tradycji antycznej. Tekst Awerbiów moralnych powstał wcześniej niż ryciny, jednak nie wiadomo, czy Tylman ryciny stworzył specjalnie do tego druku, czy jedynie dopasował już istniejące miedzioryty.
Poeta wzywa do poznania osobowości człowieka, jego kondycji jako istoty nędznej i słabej. Przedstawia cały orszak różnych cnót. Rycina tytułowa eksponuje cztery główne cnoty – Najbliższą Boga Sprawiedliwość, Niezłomne Męstwo, Chwalebną Wstrzemięźliwość i Miarkującą Roztropność. Później pojawia się także Sprawiedliwość z wagą i mieczem, Prawda i Cnota, Męstwo, Jednostajność, Pomiarkowanie, Pobożność, Bogobojność, Łaskawość, Miłosierdzie, Skromność, Stateczność, Cierpliwość czy Hojność. Ryciny Tylmana wykazują szeroką znajomość emblematyka i ikonologii autora.
Cały wywód wypełniający piętnaście utworów ma kształt monologu skierowanego do słuchacza, który należy nie tylko zrozumieć, ale i zapamiętać. Żyjąc zgodnie z cnotami, skromnie i zgodnie z naturą, człowiek będzie szczęśliwy. Takie życie jest najlepszą obroną przed nieprzewidywalnością Fortuny. Najwspanialszym darem bożym jest rozum i to nim powinien kierować się człowiek, a nie uczuciami.
Adverbia moralia doczekały się w XVIII w. licznych wznowień w oryginale, a także w polskim przekładzie Antoniego Chryzantego Łapczyńskiego. Znane były również poza granicami kraju.
Emblematyka w architekturze
Emblematy istniały nie tylko w literaturze. Mogły być elementami dekoracji budynków, różnych przedmiotów, ogrodów, dekoracji związanych z okolicznościowymi festynami, spektaklami teatralnymi.
Myślenie emblematami pojawiało się także w architekturze. Pałac Lubomirskiego w Puławach, zbudowany przez Tylmana, zdobi emblematyczny wystrój, inspirowany Emblematami Sambucusa.
Emblematyka odgrywała również ogromną rolę w architekturze. Ogromną popularnością cieszyły się bramy triumfalne – zarówno te stałe (jak np. w Gdańsku), jak i tymczasowe. Symbolami ważności rodów stawały się wielkie siedziby magnackie, np. Krzyżtopór wzniesiony przez Krzysztofa Ossolińskiego w Ujeździe. Pierszeństwo jednak zyskuje w tej kategorii Jan Zamoyski, który stworzył… całe miasto, Zamość.
Symbolika emblematyczna pojawiała się często w wystrojach wnętrz pałaców i kościołów. Dużą rolę przykładano do symboliki kazalnic oraz ambony. Piękna kazalnica, nawiązująca do symboliki okrętu jako Kościoła wiodącego ludzi poprzez niespokojne fale, znajduje się w kościele Wizytek przy Krakowskim Przedmieściu.
Wśród uroczystości najświetniejsze były wjazdy królów i ich żon do Gdańska, wjazdy Jana III Sobieckiego po wyprawie wiedeńskiej, a także uroczystości kościelne, szczególnie przenosiny obrazów bądź relikwii.
Emblematyka w teatrze i dramacie
Do wprowadzenia form emblematycznych do teatrów przyczynili się jezuici, szczególnie wileńscy. Personifikacje, alegorie i symbole emblematyczne były wykorzystywane w szkolnych teatrach jezuickich, a także w procesjach widowiskowych np. z okazji Bożego Ciała. Obraz i widowiska miały szerszy zasięg oddziaływania.
Do teatru emblematyczna symbolika przenikała poprzez frazeologię i metaforykę poetycką, a wraz z nimi całe sentencje przejmowane z różnych zbiorów.
Przykładem emblematycznego traktowania dramatu jest Pastor Fido, który w Polsce pojawił się w roku 1694. Każdy akt poprzedza rycina i dwuwersowa inskrypcja, natomiast po każdym z katów występuje Chorus, który komentuje i ocenia akcję. Ryciny do polskiego wydania są w stylu barokowym.
Emblematy wykorzystywano także przy scenerii. Częstym jej elementem stawały się plansze z rycinami i inskrypcjami, do których subskrypcją był tekst mówiony przez aktora.
Najczęściej jednak emblematyka wykorzystywano przy charakteryzacji postaci, przede wszystkim przy personifikacji cnót, wad czy pojęć, np. w Tragedyi o polskim Scylursie występuje Cnota, a komentarz odnośnie jej wyglądu nawiązuje do Iconologii Ripy. Symbole emblematyczne w swoich dramatach często wykorzystywał Stanisław Herakliusz Lubomirski, np. w Ermidzie albo królewnie pasterskiej pojawia się postać Kupidyna z łukiem i strzałami.
Symbolika emblematyczna stosowana w dramacie i teatrze nawiązuje wyraźnie do europejskich i polskich popularnych zbiorów emblematycznych.
Emblematyka oraz heraldyka i kult świętych… ciąg dalszy na następnej podstronie.
