Polskie „emblematy miłosne” według Jacoba Catsa
Mniej więcej w połowie XVII w. powstały polskie subskrypcje do emblematów Jacoba Catsa, które wpisano do jednego z egzemplarzy dzieła. Wierszowane subskrypcie pojawiły się przy 46 pierwszych spośród 51 emblematów. Dołączono również polskie wersje inskrypcji.
Dzieło Catsa było książką dydaktyczną dla młodych mężczyzn (w każdej rycinie pojawiały się argumenty oznaczone nagłówkami „Morale” i „Sacrum”), która miała jednocześnie bawić i uczyć. Pelc przypuszcza, że warszawski egzemplarz służył do edukacji Krzysztofa Sędziwója, bratanka Krzysztofa Potockiego.
Jedna z glos wskazuje na to, że autorem polskich wersji jest Jerzy Razniewski, kalwiński minister i kaznodzieja w Sidrze, związany z rodziną Potockich.
Polskie wersje subskrypcji reprezentują ujęcie samodzielnie, choć zachowują moralistyczny charakter utworów Catsa. Ukazują blaski życia i jego cienie oraz niebezpieczeństwa, które towarzyszą uczuciom. W całym cyklu pojawia się erotyka, jednak ukazana bardzo dyskretnie. Wszystkie utwory napisane są z dużą dawką humoru, poprawną polszczyzną i dobrym stylem, nawiązują do symbolicznej wymowy oryginalnych rycin.
Polskie inskrypcje przypominają niekiedy przysłowia, np. „Piękne to, co komu miło, by się najszpetniejsze było”. Autor niekiedy poprawiał je, dopisywał nowe wersje. Dbał o to, aby wyrażały jakąś ogólną prawdę i były przy tym konkretne.
Polskie inskrypcje i subskrypcje mówią przede wszystkim o potędze miłości, jej przemijaniu, nietrwałości, ułudzie.
V. Szczytowa fala polskiej emblematyka barokowej
Wzrost popularności emblematów
Wpływ emblematyka nasila się około połowy XVII w. Już pod koniec XVI w. budowę emblematów określiła Poetyka Pontanusa używana jako podręcznik. Człowiek baroku żył, myślał i czuł symbolami. Myślenie emblematyczne w mniejszym lub większym stopniu pojawia się u wszystkich poetów tego okresu.
Hieroglifika albo Wizerunki Amoris Stanisława Herakliusza Lubomirskiego
Autorstwo cyklu Hieroglifika albo Wizerunki Amoris przypisywać można Lubomirskiemu (tak robi A. Karpiński, choć wcześniej sądzono, że ich autorem jest Jan Andrzej Morsztyn). Związane są one z emblematyka niderlandzką, zwłaszcza tą o tematyce miłosnej, choć nie znane jest konkretne źródło. Jest to dojrzała emblematyka, operująca często paradoksem, który rządzi prawami miłości wedle upodobań Wenery oraz Amora.
Jan Andrzej Morsztyn
Symbolika emblematyczna widoczna jest także w poezji Jana Andrzeja Morsztyna. Widać to nie tylko w erotykach, ale także w wierszach religijnych, np. w wierszu Pot krwawy, gdzie krwawy pot i łzy umęczonego Chrystusa są symbolem odkupienia. W wierszu miłosnym Ogród miłości poeta wylicza różne symbole i określa ich znaczenie, np. chwast symbolizuje niespełnione obietnice, a fontanna oczy pełne łez goryczy i smutku. Mistrzem Morsztyna był Giambattista Marino. Erotykę włoską przystosowywał jednak do polskiej sytuacji kulturowej.
Jan Gawiński
Do wczesnej emblematyka Alciatusa nawiązywał Jan Gawiński w Dworzankach wydanych w 1664 roku. Nawiązania są różnego stopnia – od aluzji po dokładne przekłady lub cytaty. Wiele utworów nawiązuje jedynie do rycin, które znajdowały się w zbioru Alciatusa. Niewątpliwie jednak Gawiński znał także inne cykle emblematyczne, m. in. Vaeniusa.
Kupidyn u Wespazjana Kochowskiego
Wespazjan Kochowski swój wizerunek Kupidyna przedstawił w wierszach Opisanie miłości oraz Kupido. Kupidyn jest wiecznie żywy i młody. Bliski emblematycznej symbolice jest także epigramat Orzeł, w którym ptak jest giermkiem Jowisza, aczkolwiek chorym i pozbawionym swojej mocy.
Polska wersja Pia desideria Hermana Hugo
W drugiej połowie XVII w. w Polsce popularność zyskało dzieło Hermana Hugo Pia desideria. Pierwsze drukowane wydanie polskiego przekładu ukazało się w Krakowie w 1673 roku, a jego autorem był Aleksander Teodor Lacki. Polski tytuł utworu to: Pobożne pragnienie, trzema księgami przez Wielebnego Ojca Hermana Hugona Soc. Jesu łacińskim opisana językiem. Przekład Lackiego cieszył się dużym uznaniem. Ukazał się w dwóch wydaniach – z rycinami oraz bez (kwestia ceny).
Nie wiadomo jednak, czy jest to na pewno pierwszy przekład, ponieważ w Sandomierzu znaleziono rękopis, który z pewnością powstawał w zbliżonym czasie. Najprawdopodobniej jednak autor rękopisu wiedział o przygotowanym do druku wydaniu z 1673, a jego praca miała być parafrazą, a nie przekładem.
Rękopis sandomierski i wydanie krakowskie różnią się znacznie między sobą, np. w rękopisie sandomierskim subskrypcje są znacznie krótsze niż w oryginale i w przekładzie krakowskim.
Przekład Lackiego gotowy był do druku już dwa lata wcześniej, o czym świadczy pierwotna przedmowa. Ostatecznie jednak dzieło ukazało się z nową przedmową, dedukowaną ks. Gryzeldzie Wiśniowieckiej, która wówczas zmarła.
Pia desideria to medytacje połączone z erotyką religijną nawiązującą do Pieśni nad pieśniami. Podzielone na trzy części 15 utworów ukazuje trzy stadia duszy człowieczej. Poprzez cierpienia, choroby i kłopoty dusza dociera do Oblubieńca i jego ogrodu świętej Miłości, czyli Chrystusa i zbawienia.
Najważniejsze dzieła polskiej emblematyki
- Andrzej Maksymilian Fredro, Preristromata Regum seu Memoriale Principis Monitorum, Symbolis expressum
- Stanisław Herakliusz Lubomirski, Adverbia moralia
- Zbigniew Morsztyn, Emblematy
Andrzej Maksymilian Morsztyn
Preristromata Andrzeja Maksymilana Fredry ukazało się w roku 1660 w Gdańsku w załączniku innego dzieła tego autora. Jest to ważny rok dla polskiej historii – w 1660 roku zawarto pokój w Oliwie, który kończył wojnę ze Szwecją (tzw. potop szwedzki).
Fredro był zwolennikiem demokracji szlacheckiej i przeciwnikiem elekcji vivente rege. Podkreślał konieczność zachowania swobód społecznych szlachty, a także – ważną rolę monarchy w ustroju szlachecko-republikańskim.
Peristromata (łac. kobierce, makaty ścienne) to cykl 20 utworów składających się z miedziorytów z łacińskimi mottami oraz umieszczonymi pod nimi pisanych łacińską prozą obszernych argumentów-komentarzy. Autor już w przedmowie zaznacza, że należy przywiązywać wielką wagę do symbolicznych wizerunków, które wiąże się z ważnymi osobistościami, takimi jak król.
Ryciny imitują kształt kobierców (wyryto nawet gwoździe, na których wiszą).
Tematyka priestomów Fredry… ciąg dalszy na następnej podstronie.
