… I obrońca przedmurza
- w XVI wieku poruszano często kwestię sporu o ideał wychowawczy
- częste w poezji figury to: rycerz, ziemianin, sługa Boży i szlachcic (właściwie szlachcic-żołnierz, ponieważ do XVIII wieku był obowiązek wojenny, więc tę kwestię przedstawiano dość ironicznie, ponieważ trudno w praktyce było wyobrazić sobie szlachcica na wojnie)
- ważna była także postawa statysty, czyli wszechstronnie wykształconego obywatela
- figura rycerza to natomiast rycerz chrześcijański
- u Sępa w tym klimacie znajdujemy kilka ód rycerskich (o Strusie i Batorym – mówią o wydarzeniach współczesnych i o Fridruszu – bez akcentów epickich, raczej uwydatniające aspekty moralne)
- w odach rycerskich częste są określenia mitologiczne
- w odzie do Batorego utożsamia Sęp obowiązek rycerski z religijnym
- religijność Szarzyńskiego była całkiem inna niż w ogóle w polskim baroku, więc nic dziwnego, że Rytmy jego nie zdobyły uznania i zostały szybko zapomniane
VIII. Sęp a początku baroku
Istnienie renesansu przez wielu badaczy jest podważane. Niektórzy widzą w nim jedynie kontynujację średniowiecza, a prawdziwym przełamaniem ma być dopiero barok. Nie wiadomo jednak do końca także, od koedy można mówić o baroku. Kryzys ideałów renesansowych i początek estetyki barokowej z braku lepszego pojęcia określano często manieryzmem. Sam manieryzm jednak definiowano bardzo różnorodnie.
Docere i delectare: upadek ideału renesansowego we Włoszech
- półwysep apeniński rozwijał się zupełnie inaczej niż reszta Europy
- Sperone Speroni, Włoch może być uznawany za jednego z pierwszych pisarzy barokowych
- dzieła Speroniego wpłynęły na zmianę znaczenia słowa „retoryka”
- kryzys pojęcia retoryki zbiega się z kryzysem kulturalnym i religijnym renesansu, co – wraz z rozpoczynającą się kontrreformacją – wpłynęło na uformowanie się baroku
- manieryzmem włoskim nazywa się często początkowy surowy i pobożny styl życia początków reformacji
- ideał estetyczny renesansu tracił znaczenie i ograniczał się do stylu, maniery
- w świadomości kulturalnej była jednak stałe opozycja między docere (uczyć) a delectare (rozkoszować się, cieszyć) – najgwałtowniej ujawnia się w postanowieniach soboty trydenckiego (gdzie sztuce kościelnej narzucono konkretne kanony przedstawiania, od tego momentu sztuka podzieliła się wyraźnie na świecką i religijną)
- u Szarzyńskiego można znaleźć analogię do tendencji i procesów włoskiego renesansu (cinquacento)
Inspiracje Sępa: liryka cinquacenta?
- nie ma rzeczowych dowodów na powiązania
- jeżeli był jakikolwiek wpływ, to bezpośrednio przez poezję
- na pewno wiadomo, że Sęp jako jeden z pierwszych posłużył się formą sonetu (co kojarzone jest z włoskim zjawiskiem petrarkizmu)
- petrarkizm może oznaczać zarówno zapożyczanie od Petrarki, jak i uczestnictwo w wielkim dziele, które zapoczątkował
- Sęp wyprzedzał swoimi przeczuciami przyszłość w polskiej literaturze (która jednak nigdy w takiej formie nie nadeszła)
Ostatnie pokolenie renesansu polskiego
- podział na średniowiecze, renesans i barok jest dla autora wątpliwy (trudno nadać mu ramy, wyznaczyć spójne cechy)
- XVI wiek wszystkim kojarzy się przede wszystkim z rozkwitem umysłowości człowieka, ze zwróceniem uwagi na rozum, patrząc na Polskę prędzej jednak można go nazwać wiekiem artystów
- ostatnie pokolenie tzw. renesansu polskiego, wraz z Sępem, wchodzi w literaturę z nowym nastawieniem, motywowanym kontrreformacją
- wszyscy poeci po Kochanowskim tworzyli pod jego wpływem (nawet czasem nieświadomie), ponieważ to na jego poezji uczyli się sztuki pisania
- definicją prawdziwego ucznia jest jednak stworzenie nowego wymiaru mistrzostwa, więc już urodzeni w okolicach 1550 roku wykazywali dążności do bycia oryginalnym
- do innowacji posunął się nie tylko Sęp, ale także np. Grabowiecki czy Miaskowski
- samego Sępa można nazwać manierystą, ale przy rozumieniu manieryzmu jako takiej poetyki baroku, która tkwi jeszcze w materiale renesansu
Miejsce Sępa w polskiej liryce XVI wieku
- do rozumienia Szarzyńskiego nie jest konieczne zestawianie go z poetami średniowiecza
- średniowiecze nadal w XVI wieku postrzegano bardzo źle, ale upatrywano je w ciemnych wiejskich ludach, a nie w miastach – tymczasem Sęp i inni pisarze baroku, manieryzmu i kontrreformacji byli wykształconymi humanistami z miasta
- choć młodość Sępa miała wiele cech wiejskiego wychowania religijnego, to jednak jego wychowanie rodzinne i wykształcenie były zdecydowanie humanistyczne
- Rytmy pozwalają zobaczyć Sępa jako filozofa-teologa, analityka własnej psychiki, pamiętnikarza (a więc wykorzystał on kanon renesansowy, tylko w innych niż typowe dla tej epoki celach)
- poza renesans wykraczała znacznie poetyka Sępa, sposób budowania niepewności w wierszach i rozchwiania
- poetyka manierystyczna ostatecznie przeważyła u Sępa w Sonetach i Pieśni VII
Potomni o Szarzyńskim… ciąg dalszy na kolejnej podstronie.
